Chủ đề “Strong Marine Protected Areas for Our Blue Planet - Các khu bảo tồn biển vững mạnh cho hành tinh xanh của chúng ta”

Giữ biển cho ngày mai: Khi bảo tồn biển không còn là lựa chọn

(Viết nhân Ngày Đại dương Thế giới 8/6)

Một buổi sáng cách đây vài năm, tôi theo chân một ngư dân ở huyện đảo Lý Sơn (Quảng Ngãi) ra khơi. Chiếc thuyền nhỏ lướt qua mặt nước xanh trong, nơi những rạn san hô từng được xem là “khu vườn dưới biển” của miền Trung. Người đàn ông ngoài 50 tuổi chỉ tay xuống làn nước và kể rằng thời trẻ, chỉ cần lặn vài mét là thấy san hô rực rỡ, cá bơi thành đàn. Bây giờ, nhiều khu vực đã thưa vắng hơn trước. Cá ít hơn, san hô cũng không còn phong phú như ký ức của ông.

Ông bảo biển vẫn còn đó, nhưng biển đang… không khỏe. Câu nói ấy khiến tôi trăn trở, bởi trong suy nghĩ của nhiều người, biển là thứ bao la vô tận, dường như không bao giờ cạn kiệt. Nhưng thực tế cho thấy đại dương cũng có những giới hạn chịu đựng của mình.

Ngày Đại dương thế giới năm 2026 được Liên Hợp Quốc lựa chọn chủ đề “Các khu bảo tồn biển vững mạnh cho hành tinh xanh của chúng ta”. Thông điệp ấy không chỉ dành cho các quốc gia có đường bờ biển dài hay những nhà khoa học nghiên cứu về sinh thái. Đó là lời nhắc nhở dành cho tất cả chúng ta về trách nhiệm gìn giữ một nguồn sống đang nuôi dưỡng hàng tỷ con người trên hành tinh.

Đại dương chiếm hơn 70% diện tích bề mặt Trái đất. Biển cung cấp thực phẩm, điều hòa khí hậu, hấp thụ lượng lớn khí carbon và tạo sinh kế cho hàng trăm triệu người. Nếu ví Trái đất như một cơ thể sống, thì đại dương chính là lá phổi khổng lồ đang ngày đêm giúp hành tinh duy trì sự cân bằng.

Tuy nhiên, nhiều thập niên qua, biển đang phải gánh chịu áp lực chưa từng có. Khai thác quá mức, ô nhiễm nhựa, phát triển ven biển thiếu kiểm soát và tác động của biến đổi khí hậu đang làm suy giảm nhanh chóng các hệ sinh thái biển. Nhiều loài sinh vật quý hiếm đứng trước nguy cơ biến mất. Những rạn san hô từng rực rỡ đang bị tẩy trắng; các bãi cỏ biển và rừng ngập mặn ngày càng thu hẹp.

Ở Việt Nam, những dấu hiệu ấy không hề xa lạ. Từ Hải Phòng đến An Giang, nhiều vùng biển đang chịu áp lực lớn từ phát triển kinh tế và đô thị hóa. Một số khu vực ven biển từng là nơi sinh sản của nhiều loài thủy sản nay không còn giữ được trạng thái tự nhiên như trước. Điều đó không chỉ ảnh hưởng đến môi trường mà còn tác động trực tiếp đến sinh kế của ngư dân.

Thực tế cho thấy, khi nguồn lợi thủy sản suy giảm, người chịu ảnh hưởng đầu tiên chính là những người sống nhờ biển. Mỗi chuyến ra khơi phải đi xa hơn, tốn nhiều nhiên liệu hơn và đối mặt với nhiều rủi ro hơn. Thu nhập giảm sút khiến cuộc sống của nhiều gia đình trở nên bấp bênh. Câu chuyện bảo vệ biển vì thế không đơn thuần là câu chuyện môi trường mà còn là câu chuyện phát triển kinh tế và an sinh xã hội.

Đó là lý do các khu bảo tồn biển ngày càng trở thành giải pháp quan trọng trên toàn thế giới. Nhiều nghiên cứu cho thấy những khu vực được bảo vệ hiệu quả thường có hệ sinh thái khỏe mạnh hơn, đa dạng sinh học cao hơn và khả năng phục hồi tốt hơn trước các tác động từ bên ngoài. Điều thú vị là khi một vùng biển được bảo tồn tốt, nguồn lợi thủy sản ở khu vực xung quanh cũng tăng lên theo thời gian.

Tại Việt Nam, các khu bảo tồn biển như Cù Lao Chàm, Hòn Cau, Núi Chúa hay Phú Quốc đã cho thấy những tín hiệu tích cực trong bảo vệ hệ sinh thái. Tuy nhiên, diện tích được bảo vệ vẫn còn khiêm tốn so với tiềm năng và yêu cầu thực tế. Không ít nơi vẫn đối mặt với tình trạng khai thác trái phép, ô nhiễm môi trường hoặc thiếu nguồn lực quản lý.

Một vấn đề khác là chúng ta thường nhìn bảo tồn và phát triển như hai mục tiêu đối lập. Trên thực tế, phát triển bền vững chính là sự kết hợp hài hòa giữa hai yếu tố ấy. Một bãi biển sạch, một rạn san hô khỏe mạnh hay một khu bảo tồn biển được quản lý tốt có thể mang lại giá trị kinh tế rất lớn thông qua du lịch sinh thái, nghiên cứu khoa học và các dịch vụ hệ sinh thái.

Nhiều quốc gia đã chứng minh rằng bảo tồn thiên nhiên không làm chậm tăng trưởng mà ngược lại còn tạo ra những động lực phát triển mới. Khi môi trường được giữ gìn, các ngành du lịch, dịch vụ và kinh tế biển sẽ có nền tảng bền vững hơn. Đó là khoản đầu tư dài hạn thay vì những lợi ích ngắn hạn dễ làm cạn kiệt tài nguyên.

Với Việt Nam, quốc gia có hơn 3.260 km bờ biển và hàng triệu người sống dựa vào kinh tế biển, việc bảo vệ đại dương càng có ý nghĩa chiến lược. Trong bối cảnh biến đổi khí hậu ngày càng rõ nét, những hệ sinh thái như rừng ngập mặn, bãi triều hay rạn san hô chính là những “lá chắn xanh” giúp giảm thiểu tác động của thiên tai và nước biển dâng.

Nhưng các chính sách sẽ khó đạt hiệu quả nếu cộng đồng chưa thực sự tham gia. Người dân địa phương cần được xem là chủ thể của công tác bảo tồn chứ không chỉ là đối tượng thực hiện. Khi ngư dân hiểu rằng bảo vệ biển hôm nay chính là bảo vệ sinh kế của con cháu ngày mai, họ sẽ trở thành những người gác biển hiệu quả nhất.

Giáo dục cũng đóng vai trò đặc biệt quan trọng. Trẻ em cần được học về đại dương không chỉ qua sách giáo khoa mà còn qua những trải nghiệm thực tế. Một thế hệ biết yêu biển, hiểu giá trị của biển sẽ có trách nhiệm hơn với môi trường biển trong tương lai. Sự thay đổi lâu dài luôn bắt đầu từ nhận thức.

Tôi vẫn nhớ người ngư dân ở Lý Sơn hôm ấy. Trước khi chia tay, ông nói rằng biển đã nuôi sống gia đình ông suốt nhiều thế hệ nên ông chỉ mong con cháu sau này vẫn còn một vùng biển để yêu và để sống. Mong muốn ấy thật giản dị, nhưng cũng chính là điều mà Ngày Đại dương Thế giới năm nay muốn gửi gắm.

Thực ra, bảo vệ đại dương không phải là giữ lại điều gì cho riêng biển cả. Đó là giữ lại nguồn sống, sinh kế, khí hậu và tương lai cho chính con người. Nếu đại dương khỏe mạnh, hành tinh sẽ khỏe mạnh. Và nếu chúng ta biết gìn giữ biển hôm nay, những thế hệ mai sau vẫn còn cơ hội được nhìn thấy màu xanh nguyên vẹn của đại dương Việt Nam.

Nguyễn Bá Hội