Thông điệp từ những ngày nắng 40 độ

Tôi có một cậu em họ làm nghề thầu xây dựng tại Hà Nội. Mấy hôm nay, mỗi lần gọi điện thăm hỏi, câu chuyện gần như chỉ xoay quanh một chủ đề: nắng nóng. Em kể rằng công nhân phải bắt đầu làm việc từ rất sớm, có hôm mới hơn 5 giờ sáng đã có mặt tại công trường. Đến khoảng 10 giờ, mặt bê tông bỏng rát như chảo nóng, nhiều người phải vào bóng râm nghỉ ngơi để tránh kiệt sức.

Cậu em nói điều khiến mình lo nhất không phải là tiến độ công trình, mà là sức khỏe của anh em lao động. Có người uống liên tục vài lít nước mỗi ngày vẫn mệt. Có người vừa leo giàn giáo vừa cảm thấy choáng váng. Những chiếc áo bảo hộ thấm đẫm mồ hôi chỉ sau vài chục phút làm việc.

Nghe em kể, tôi nhận ra rằng nắng nóng không còn là câu chuyện thời tiết đơn thuần mà nó đang tác động trực tiếp đến sinh kế, sức khỏe và chất lượng cuộc sống của hàng triệu người.

Theo các nhà khoa học khí hậu, những đợt nắng nóng cực đoan xuất hiện với tần suất dày hơn, kéo dài hơn và khắc nghiệt hơn là một trong những biểu hiện rõ rệt của biến đổi khí hậu toàn cầu. Điều đáng nói là đây không còn là dự báo cho tương lai xa, nó đang diễn ra ngay lúc này.

Nhiều người vẫn nghĩ biến đổi khí hậu là chuyện của băng tan ở Bắc Cực, nước biển dâng ở những quốc đảo xa xôi hay các hội nghị quốc tế về môi trường. Nhưng thực tế, biến đổi khí hậu đang hiện diện trong từng ngày nắng cháy da, trong những hóa đơn tiền điện tăng vọt, trong những cánh rừng dễ bắt lửa hơn và trong những người lao động phải làm việc dưới nền nhiệt khắc nghiệt.

Dưới góc nhìn của một kỹ sư môi trường, tôi cho rằng điều đáng lo nhất không phải là một vài ngày nhiệt độ lên tới 40 độ C. Điều đáng lo là sự cực đoan của thời tiết đang trở thành trạng thái bình thường mới. Hôm nay là nắng nóng kỷ lục và ngày mai có thể là mưa cực đoan, ngập lụt hay hạn hán kéo dài. Các hiện tượng thời tiết đang ngày càng khó dự báo và vượt khỏi những quy luật quen thuộc trước đây.

Trong nhiều thập niên, con người phát triển kinh tế bằng cách khai thác tài nguyên với tốc độ rất nhanh. Rừng bị thu hẹp, diện tích bê tông hóa ngày càng mở rộng, lượng khí nhà kính liên tục gia tăng. Thiên nhiên giống như một chiếc điều hòa khổng lồ của Trái đất, nhưng chúng ta đã vô tình làm cho chiếc điều hòa ấy hoạt động quá tải.

Hà Nội là một ví dụ điển hình. Nghiên cứu về thủ đô, tôi nhận ra nhiều khu vực trước đây có hồ nước, cây xanh nay đã trở thành các khu dân cư và công trình xây dựng. Hiệu ứng đảo nhiệt đô thị khiến thành phố hấp thụ và giữ nhiệt nhiều hơn. Vì vậy, nhiệt độ cảm nhận thực tế ngoài trời thường cao hơn đáng kể so với số liệu khí tượng.

Nhưng sẽ là sai lầm nếu chỉ đổ lỗi cho biến đổi khí hậu toàn cầu mà quên nhìn lại chính mình. Mỗi chiếc túi ni lông dùng rồi bỏ, mỗi lần lãng phí điện, mỗi hành vi xả rác bừa bãi hay chặt phá cây xanh đều góp phần tạo nên áp lực môi trường. Những hành động nhỏ của hàng triệu người cộng lại sẽ tạo ra tác động rất lớn.

Thực tế, môi trường không bị hủy hoại bởi một quyết định lớn nào mà thường bắt đầu từ vô số sự dễ dãi rất nhỏ của con người. Chúng ta quen bật điều hòa thật lạnh rồi quên tắt khi ra khỏi phòng. Chúng ta mua nhiều hơn nhu cầu thực tế rồi bỏ phí. Chúng ta chặt một cái cây vì thấy vướng víu nhưng lại hiếm khi nghĩ đến việc trồng thêm một cây mới… Điều đáng suy ngẫm là thiên nhiên luôn ghi nhớ mọi tác động ấy. Mỗi hành động thiếu trách nhiệm hôm nay giống như một khoản “nợ môi trường” âm thầm tích lũy, để rồi một ngày nào đó quay trở lại dưới hình thức nắng nóng cực đoan, ngập lụt, hạn hán hay những thảm họa mà chính chúng ta phải gánh chịu.

Tin vui là chúng ta không hoàn toàn bất lực trước tình trạng này. Nhiều quốc gia đã chứng minh rằng phát triển kinh tế và bảo vệ môi trường có thể song hành. Chuyển đổi năng lượng xanh, phát triển giao thông công cộng, tăng diện tích cây xanh đô thị, sử dụng vật liệu thân thiện môi trường và thúc đẩy kinh tế tuần hoàn đều là những giải pháp đã được kiểm chứng.

Ở cấp độ địa phương, mỗi đô thị cần dành nhiều không gian hơn cho cây xanh và mặt nước. Mỗi công trình xây dựng cần tính đến yếu tố tiết kiệm năng lượng và thích ứng khí hậu. Mỗi khu dân cư cần nâng cao ý thức sử dụng tài nguyên hiệu quả hơn.

Về phía từng cá nhân, chúng ta có thể bắt đầu từ những việc rất nhỏ: tiết kiệm điện, hạn chế đồ nhựa dùng một lần, trồng thêm cây xanh, sử dụng phương tiện công cộng khi có thể và tiêu dùng có trách nhiệm hơn. Không ai có thể một mình giải quyết biến đổi khí hậu, nhưng ai cũng có thể góp phần làm cho vấn đề bớt nghiêm trọng hơn.

Chiều nay, cậu em tôi lại gọi điện từ công trường. Em bảo trời vẫn nóng như đổ lửa. Tôi chợt nghĩ, những người công nhân đang đổ mồ hôi dưới nắng gắt không chỉ xây nên những tòa nhà mới. Họ còn đang nhắc chúng ta về một thực tế rất rõ ràng: môi trường không phải là câu chuyện của riêng các nhà khoa học hay cơ quan quản lý. Đó là câu chuyện của mỗi người.

Những ngày nắng 40 độ mang thông điệp mà chúng ta không nên lãng quên. Đó là nếu chúng ta tiếp tục sống như thể thiên nhiên là nguồn tài nguyên vô tận, những con số kỷ lục hôm nay rất có thể sẽ trở thành điều bình thường của ngày mai, thậm chí phá vỡ vào ngày mốt. Và khi đó, cái giá phải trả sẽ lớn hơn rất nhiều so với một mùa hè nóng bức đang là.

KỸ SƯ MÔI TRƯỜNG NGUYỄN BÁ HỘI